TÜRKMENIŇ TOÝY–SAHAWATYŇ NUSGASY
(Toýdan ýetirsin–makalalar toplumynyň dowamy)
Türkmen toýy gyzykly we şüweleňli pursatlara baýdyr. Halkymyzyň agzybirlik baradaky garaýyşlary, garyndaşlyk gatnaşyklaryndaky mizemez ýörelgeler tutumly toýlaryň üsti bilen ýüze çykýar. Öňki döwürlerde 3, 7, hatda 40 gije-gündizläp toý tutulypdyr. At çapdyrylyp, altyn gabak atdyrylypdyr, göreş tutulypdyr, bagşy aýtdyrylypdyr. Toýa ýakyndan-alysdan myhman çagyrylypdyr. Gazanlar atarylyp, milli tagamlar taýýarlanylyp, “nan diýene nan, don diýene don berlipdir”.
Häzirki günlerde hem türkmen toýy birnäçe gün dowam edýär. Gelnalyjy gününden öň çelpek ýapylýar, gyz ýere süýjülik, atgulak äkidilýär. Dogan-garyndaşlar toý toýlaýan öýe süýjülik sowgatlaryny, toýa gatanç bolsun diýip, toý atgulagyny we toý sowgatlaryny getirýärler. Toý atgulagy toýuň bezegi. Gelnalyjyny has şowhunly, gözel görnüşe getirýän toý nyşany. Öňki döwürlerde toý atgulagyny atyň-düýäniň boýnuna dakypdyrlar. Toý atgulagy üçin iki sany mata ýa-da gyňaç jübütleşdirilip çatylýar. Atgulagyň bir tarapynda kiçi ýaglyk, bir bölek mata hem bolup biler. Atgulagyň esasy bölegi bolsa gowy gyňaç, köýneklik mata ýaly zatlardan taýýarlanylýar. Mirasy öwrenijileriň gürrüň bermegine görä, atgulagyň manysy iki juwanyň ömrüniň-ykbalynyň biri-birine baky çatylýandygyny aňlatsa, ikinji tarapdan boý ýigit bilen ulygyzyň ilkinji gezek nikalaşýandygynyň dabaraly alamaty bolup, toý gelnalyjysyny bezeýär. Atgulak görnükli edilip, duldan asylyp goýulýar. Süýjülik üçin kim çäýnek-käse, kim okara-çemçe, bedre, hamyr jam ýaly hojalyga gerek zatlary, şeýle hem çaga tigirleridir kolýaskany sowgatlyk hökmünde getirýär. Dürli süýjülerdir kökeler bolsa toý saçagynyň datly süýjülikleridir.
Gelinalyjy gününden öň toýuň süýjülik haltalary we atgulaklary taýýarlanylýar. Toý süýjüligi diýlip atlandyrylýan haltajyklar tikilip, içi süýji kökeden doldurylyp, ikibir, ikibir, goşalandyrylyp çatylýar. Bu hem “Iki ynsanyň durmuşy birikýär, olaryň ömri-durmuşy süýjülikde, bilelikde, agzybirlikde geçsin, goşa garrasynlar” diýlen yrym bilen edilýär.
Süýjülik haltalar örän nepislik bilen dokalan horjunlara salnyp, atgulaklar bilen bilelikde guda ýere äkidilýär. Olar bolsa içi süýji-kökeden doly haltajyklary ýakyn garyndaşlaryna paýalaýarlar. Horjunlar hem yzyna boş gaýtmaýar. Olaryň gözlerine süýjüdir kökeler, hozdur maňyzlar salnyp goýberilýär. Bu zatlar guda gatnaşygynda möhüm orun eýeleýär.
Atgulak geçirilýän gün gudalara söwüş goýun we toý üçin gerekli beýleki zatlar hem äkidilýär. Atgulak geçirilende toý saçagynyň ikisi taýýarlanylýar. Oňa toý çelpekleri we iki jübüt çörek salynýar. Gudalar olary hormat bilen garşylaýar. Olara nahar-çaý çekilýär. Gyzyň ýeňňeleri atgulakly düwünçekleri açmankalar, “Elimiz agyrýar” diýip, horjuny açmaýarlar, olar halatlanýar. Soňra horjuny açyp, atgulaklary sanaýarlar. Atgulak salnan horjun we halta hem yzyna boş goýberilmeýär, halat-serpaýlardan paý atylýar.
Çelpek toý saçagynyň esasy orunda durýan gadymy we milli tagamlarynyň biri. Käbir etraplarymyzda, obalarymyzda dowam edip gelýän däbe görä toýda köpçülik bolup çelpek ýaýylýar.
Ak gyňaçly eneler toýuň gelşigi, esasy maslahatçysy hökmünde sylanýar we olara törden orun berilýär. Öý eýesi ilki bilen şolaryň başyna toý ýaglygyny daňýar. Şol gün ir bilen çelpeklik hamyr edilýär. Hamyr ýugurmaga ökde zenanlar tarapyndan ýugrumy ýetende çelpeklik hamyr ýag çalnan ýaly ýalpyldap durýar. Hamyr ýarym sagat çemesi demini alandan soň, ol çaklaňja böleklere bölünýär. Hamyryň deň bölünmegi hökmany hasaplanýar. Ýaşuly aýallar çelpeklik hamyry böleklere bölýärler we azajyk ýaglap, togalap goýýarlar. Çelpegiň hamyry üzülýärkä gelin-gyzlar:
```
Üzüm-üzüm üzülsin,
Toý çelpegi ýaýylsyn.
Toýlar tutýan agamyň,
Ogul-gyzy düzülsin! –
```
---
diýip, degşip-gülşüp, ýagşy dilegler edýärler. Çelpegiň hamyryny köplenç ýaşuly eneler üzýär. Hamyr üzmek işi tamamlanandan soň, şu öýde ýene-de toý bolsun, saçak mydama çörekli bolsun diýen yryma görä kendirikde esli urba bilen iki bölek hamyr galdyrylýar. Çelpek taýýarlamak üçin hamyry ýaýmak işi başlaýar. Bu işe köpräk el kömegi gerek bolýar. Gelin-gyzlar üýşüp çelpek ýaýmaga başlaýar. Çelpegi ýukajyk edip tegelek ýaýmagy başarmaly. Kim tegelek we ýukajyk edip ýaýsa, “Şol owadan oglana durmuşa çykýar” diýlip yrym edilýär. Kendirikleriň üstünde jamy düňderip goýýarlar. Ýaýylan çelpekler şolaryň üstünde goýulýar. Ol ýygnanyp arka emele gelýär. Gelin-gyzlar çelpek ýaýyp otyrkalar hem degşip-gülşüp toýa aýratyn şowhun berýärler:
```
Gije uzak, Aý aýdyň,
Mäşli ýarmadan doýdum.
Toý köýnegni geýeliň,
Üýşüp çelpek ýaýalyň.
```
***
```
Tabagyň içi ýalpak,
Içi doly ak çelpek,
Elim ýaga bulansyn,
Çelpek ýaga dolansyn.
```
---
Çelpek ýapmak uly yhlasy talap edýär. Her obada belli-belli ökde çelpek ýapýançylar bolýar. Çelpek bişirmek üçin daşarda ojakda ot ýakylyp, gazan atarylýar. Çelpek bişiriljek gazany özüňe egilen ýagdaýda sähel gyşyk goýmaly, gazan gowy gurandan soň içine azajyk ýag çalmaly, ýaýylan hamyry gyzyp duran gazanda eýläk-beýläk aýlamaly, soň hamyry beýlesine öwrüp hem şu ýagdaýy gaýtalamaly. Iki tarapy hem bişensoň indiki hamyry hem onuň üstüne goýmaly, ýüzüne-de biraz ýag sepelemeli, ýene eýläk-beýläk aýlap, soň beýleki tarapyna öwrüp, ýaňky hereketimizi gaýtalamaly. Esli galyňlyga gelýänçä çelpekleri biri-biriniň üstünden aýyrman bişirmeli. Çelpek bişirilip bolnansoň olary epläp, bir gapda tertipläp goýýarlar. Çelpek bişirilýärkä hem:
```
Toý gazanda çelpek bişdi,
Eý-waý, meniň elim bişdi –
```
---
diýmek bilen dilewar gelin-gyzlar howurly ojagyň başynda çelpek ýapmagyň ýeňil däldigini beýan edýärler. Muny töweregindäkiler hem alyp göterýär.
```
Ýeňlik beriň eline,
Çelpek gitsin geline,
Galkan beriň döşüne,
Ýaglyk atyň başyna.
```
---
Toýda çelpek syrmak gyzykly dessurlaryň biridir. Çelpek ýapylanda oglanyň agalary, daýylary, deň-duşlary gazana pul taşlap, çelpek syryp gaçýarlar. Muňa “Çelpek syrdy” däbi diýilýär we bu däp toýa aýratyn şagalaň çaýýar. Öýlenmedik oglanlar hem gazana pul taşlap, çelpek syrýarlar. Muny “Indiki gezek meniňki” diýen ýaly yrym bilen baglanyşdyrýarlar.
Toý saçagyna toý çelpekleri we iki jübüt çörek salynýar. Ol saçaklar gyz tarapa äkidilýär. Gyz tarap oglan tarapdan gelen çelpekleri alyp galyp ýerine gatlama salýar. Gatlama 24 sany bolmaly. Toý tutýan iki juwanyň 12 süňňüne 12 gatlama diýlip yrym edilýär. Toýuň özboluşly bezegi bolan çelpek bişirmek däbi gadymy döwürlerden bäri dowam edip gelýär.
Goý, mydama eziz Diýarymyzda toýlar uludan tutulsyn. Toý saçaklary giňden ýazylsyn. Çelpekdir pişme, gatlamadyr ýagly çörek ýaly toý saçaklarynyň bereketli tagamlary garyndaşlyk gatnaşyklarynyň arasynda üzülmez ruhubirligiň nyşany bolup, saçaklarymyzy bezesin.Toý tagamlaryny datmak, toýuň şatlykly-şagalaňly pursatlaryny dogan-garyndaş, il-ulus bilen bilelikde geçirmek her kime nesip etsin. Toýdan ýetirsin.
Ogultäç Hojanazarowa,
Türkmenistanyň Medeniýet ministrliginiň
Maddy däl medeni miras müdirliginiň
başlygynyň orunbasary,
ilkinji zenanlar guramasynyň başlygy.
